Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku zostało laureatem nagrody w 46. Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2025. Projekt badawczy „M.s. „Piłsudski” – badanie strat wojennych” zwyciężył w kategorii „Projekty naukowo-badawcze”, zdobywając uznanie kapituły jednego z najważniejszych i najbardziej prestiżowych konkursów muzealnych w Polsce. Wydarzenie Muzealne Roku „Sybilla”, organizowane przez Narodowy Instytut Muzeów, należy do najważniejszych i najbardziej prestiżowych inicjatyw wyróżniających osiągnięcia polskich muzeów. Uroczysta gala i wręczenie nagród miało miejsce 25 maja 2026 w Dworze Artusa w Gdańsku.
Odkrywanie losów legendarnego transatlantyku
M.s. „Piłsudski” był jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich transatlantyków okresu międzywojennego. Zwodowany w 1934 roku i wprowadzony do służby rok później, stał się symbolem nowoczesnej Polski oraz ambasadorem rodzimej kultury na świecie. Jego luksusowe wnętrza, zaprojektowane przez czołowych polskich artystów i architektów, należały do najwybitniejszych realizacji polskiego art déco i modernizmu. Projekt badawczy realizowany przez zespół Narodowego Muzeum Morskiego miał na celu ustalenie losów dzieł sztuki i wyposażenia statku zdjętego z pokładu w 1939 roku, gdy jednostkę przejęto i przebudowano na transportowiec wojskowy dla brytyjskiej Royal Navy, oraz ustalenie statusu prawnego tych zabytków. Badania prowadzone były w archiwach polskich, brytyjskich, włoskich i amerykańskich, a ich efektem było zgromadzenie setek nieznanych wcześniej dokumentów oraz materiałów ikonograficznych.
Przełomowe ustalenia
Najważniejszym osiągnięciem projektu było obalenie wieloletnich przekonań dotyczących losów wyposażenia statku. Badacze wykazali, że wiele dzieł sztuki uznawanych dotąd za bezpowrotnie utracone nie zostało zniszczonych podczas działań wojennych ani nie zatonęło wraz ze statkiem. Ustalono, że dzieła sztuki i wyposażenie gastronimiczno-hotelowe zdemontowane ze statku po przekazaniu go w czarter stronie brytyjskiej rozproszono, m.in. w środowiskach polonijnych w Wielkiej Brytanii. Szczególne znaczenie mają odkrycia dotyczące dzieł wybitnych twórców międzywojnia, takich jak Alfons Karny, Tadeusz Breyer, Jeremi Kubicki, Zofia Stryjeńska czy Zygmunt Grabowski. Badania pozwoliły nie tylko odtworzyć historię tych obiektów, ale również podkreślić ich znaczenie dla polskiego dziedzictwa kulturowego. Dzięki szeroko zakrojonym kwerendom archiwalnym pozyskano setki nieznanych wcześniej dokumentów i fotografii, które umożliwiły rewizję dotychczasowej wiedzy na temat losów statku i jego wyposażenia. Ustalono również status ubezpieczeniowy wyposażenia oraz wysokość odszkodowania wypłaconego stronie polskiej po utracie jednostki, otwierając nowe perspektywy dla badań nad wojennymi stratami dóbr kultury.
Zespół nagrodzonego projektu
Kierownikiem projektu m.s. „Piłsudski” – badanie strat wojennych był Patryk Klein, który koordynował prace badawcze, opracowywał ich wyniki oraz pełnił funkcję redaktora naukowego publikacji podsumowującej rezultaty przedsięwzięcia. Zespół merytoryczny programu tworzyli: Iwona Bienia, Emilia Brotz, dr Jan Tymiński oraz dr Marcin Westphal. Dzięki ich kompetencjom, zaangażowaniu oraz wieloletniej pracy badawczej możliwe stało się nie tylko odtworzenie nowego obrazu historii m.s. „Piłsudski”, lecz także znaczące poszerzenie stanu wiedzy o polskich stratach wojennych w obszarze dóbr kultury. Efekty ich badań stanowią istotny wkład w dokumentowanie i ochronę dziedzictwa kulturowego utraconego w czasie II wojny światowej.
Publikacja podsumowująca wyniki badań
Efektem badań jest również bogato ilustrowana publikacja „M.s. „Piłsudski”, m.s. „Batory”. Statki, które opowiedziały Polskę światu”, wydana pod redakcją Patryka Kleina. Książka przedstawia historię dwóch legendarnych polskich transatlantyków, które w okresie międzywojennym stały się symbolami nowoczesności, prestiżu i ambicji II Rzeczypospolitej. Autorzy przybliżają kulisy powstania obu jednostek, ich służbę na trasach transatlantyckich, wojenne losy oraz rolę, jaką odegrały w budowaniu wizerunku Polski na świecie. Transatlantyki ukazane zostały nie tylko jako imponujące osiągnięcia techniki, lecz również jako „pływające ambasady” polskiej kultury, sztuki i wzornictwa. Publikacja składa się z dwóch uzupełniających się części. Pierwsza ma charakter eseistyczny i prezentuje szeroki kontekst historyczny funkcjonowania m.s. „Piłsudski” i m.s. „Batory”, druga zaś stanowi katalog zabytków związanych z tymi jednostkami, przechowywanych w zbiorach Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Bogaty materiał ilustracyjny, archiwalne fotografie, dokumenty oraz niepublikowane wcześniej źródła pozwalają czytelnikom poznać zarówno historię samych statków, jak i ludzi, którzy tworzyli ich legendę.
Sponsorem i mecenasem wydawnictwa oraz projektu m.s. „Piłsudski” – badanie strat wojennych jest Towarzystwo Przyjaciół Narodowego Muzeum Morskiego.
Badania, które zaowocują wystawą
Nagrodzony projekt stał się również punktem wyjścia do przygotowania nowej wystawy Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Już w sierpniu 2026 roku muzeum otworzy ekspozycję „Statki, które opowiedziały Polskę światu”. Ruszyły prace nad wystawą o transatlantykach m.s. „Piłsudski” i m.s. „Batory”, poświęconą legendarnym polskim transatlantykom. Wystawa opowie historię jednostek, które przez dekady były symbolem nowoczesności, elegancji i morskich aspiracji odrodzonej Rzeczypospolitej. M.s. „Piłsudski” i m.s. „Batory” zostaną przedstawione nie tylko jako statki pasażerskie, lecz także jako ambasadorzy Polski na światowych szlakach morskich, promujący polską kulturę, sztukę i gospodarkę.
Nagroda za ochronę pamięci i dziedzictwa
Przyznanie Nagrody Muzealnej Sybilla 2025 potwierdza wysoką wartość naukową projektu oraz jego znaczenie dla ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego. Badania nad m.s. „Piłsudski” pokazują, jak wielką rolę odgrywają muzea w odkrywaniu, dokumentowaniu i przywracaniu pamięci o utraconych dobrach kultury. Nagroda jest również potwierdzeniem, że Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku należy do grona instytucji wyznaczających najwyższe standardy badań nad dziedzictwem morskim. Sukces projektu „M.s. „Piłsudski” – badanie strat wojennych” pokazuje, że odkrywanie historii może nie tylko poszerzać wiedzę naukową, ale także przywracać pamięć o symbolach polskiej kultury, sztuki i tożsamości narodowej.
