26 listopada 2025 r., dokładnie w 86. rocznicę zatonięcia polskiego transatlantyku m.s. „Piłsudski”, Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku zaprezentowało publikację, która przywraca pamięć o tych symbolach minionej epoki w sposób godny ich legendy. Książka pod redakcją Patryka Kleina opowiada o powstaniu obu statków, ich pierwszych rejsach na prestiżowej linii Gdynia–Nowy Jork, o wojennych zawirowaniach, które wystawiły je na najtrudniejsze próby, oraz o powojennej legendzie m.s. „Batory”.
Dwa bliźniacze transatlantyki
Książka to obowiązkowa lektura dla wszystkich zainteresowanych dziejami polskiej floty pasażerskiej, historią XX wieku oraz kulturą morską. Publikacja odkrywa kulisy powstania m.s. „Piłsudski” i m.s. „Batory” – dwóch bliźniaczych transatlantyków, które w latach trzydziestych XX wieku stały się symbolami nowoczesnej Polski. Zbudowane we włoskiej stoczni w Monfalcone imponowały wielkością, elegancją i śmiałymi rozwiązaniami technicznymi. Były statkami zaprojektowanymi nie tylko po to, by przewozić setki pasażerów, lecz także po to, by reprezentować kraj na oceanach świata, jako „pływające ambasady” naszej kultury, stylu i aspiracji dynamicznie rozwijającego się państwa.
– Publikacja przybliża historię obu jednostek – od ich konstrukcji i pierwszych lat eksploatacji na prestiżowej linii Gdynia–Nowy Jork, przez dramatyczne losy wojenne, po powojenną legendę m.s. „Batory”, który na dziesięciolecia zapisał się w zbiorowej pamięci jako „Lucky Ship”. Te dwa statki stały się nie tylko elementem infrastruktury morskiej, ale przede wszystkim nośnikami emocji i marzeń, świadectwami epoki wierzącej w siłę modernizacji” – mówi dr Marcin Westphal, zastępca dyrektora ds. merytorycznych Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Książka składa się z dwóch komplementarnych części: eseistycznej, prezentującej szeroki, wielowątkowy obraz dziejów polskich transatlantyków, oraz katalogowej, w której zaprezentowano zabytki związane z m.s. „Piłsudski” i m.s „Batory” ze zbiorów Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Ciekawe archiwalia, starannie przygotowane fotografie, unikatowe eksponaty i niepublikowane wcześniej materiały pozwalają zajrzeć do wnętrz statków, poznać ich konstrukcję oraz losy załogi i pasażerów.
Historia, badania, odkrycia
W książce zaprezentowano rezultaty dwuletniego projektu badawczego pod nazwą: m.s. „Piłsudski” – badanie strat wojennych, prowadzonego przez pracowników Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Jego celem była próba odpowiedzi na pytanie, co stało się z wyposażeniem statku, a zwłaszcza z dziełami sztuki, które się na nim znajdowały. Próbowano również ustalić status prawny tych przedmiotów. Przeprowadzono kwerendy w wielu miejscach: we Włoszech, w Nowym Jorku, w Londynie oraz w Newcastle upon Tyne, a także w Glasgow i Gourock – miejscach wskazanych przez źródła dotyczące powojennych losów zabytków.
– Celem naszych badań było odnalezienie m.in. umowy czarterowej i umowy ubezpieczenia statku, które często zawierały spisy inwentarza mogące pomóc ustalić losy wyposażenia. Natrafiliśmy między innymi na dokument potwierdzający, że część wyposażenia została zdjęta ze statku i wywieziona poza teren stoczni. Ustaliliśmy również, że wyposażenie nie zostało zniszczone w nalotach Luftwaffe, co wcześniej było jedynie przypuszczeniem powtarzanym przez historyków i pasjonatów tematu – mówi Patryk Klein, redaktor publikacji i kierownik Działu Historii Żeglugi i Handlu Morskiego Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Więcej o projekcie badawczym można przeczytać TUTAJ.
Matką chrzestną publikacji została Elizabeth Skrabonja, córka Janiny i Kazimierza Koszarskich, którzy poznali się na pokładzie m.s. „Batory”. Historia ich miłości od pierwszego wejrzenia stała się motywem przewodnim jednego z esejów zawartych w książce, o dość wymownym tytule „Batory nas ukołysał”.
Książka w cenie 99 zł dostępna jest w głównym oddziale Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku, a także online: TUTAJ.
Mecenas publikacji: Towarzystwo Przyjaciół Narodowego Muzeum Morskiego
