Muzeum Wisły, Tczew, 15.11.2025 – 30.08.2026
Czy dzisiejszy krajobraz Żuław to wciąż dzieło natury, czy raczej efekt śmiałych inżynieryjnych wizji? Jak na przestrzeni wieków ujarzmiano żywioł rzeki na rozległych terenach jej ujścia, i czy mimo to natura znalazła sposób, by podążyć własnym nurtem? Od 15 listopada 2025 r. do 30 sierpnia 2026 r. Muzeum Wisły w Tczewie zaprasza na wystawę czasową o wielkiej przemianie delty Wisły. Ekspozycja jest podróżą w przeszłość Żuław, do czasów zarówno dramatycznych powodzi, jak i imponujących osiągnieć techniki. To również pretekst do dialogu ze współczesnością oraz postawienia pytań o przyszłość Wisły i innych polskich rzek. Wystawa jest trzecią z cyklu „Człowiek i rzeka”.
Dlaczego zdecydowano się uregulować deltę Wisły? Odpowiedź kryje się nie tylko w potrzebie podporządkowania rzeki rozwojowi gospodarczemu Żuław, ale również w tragicznych wydarzeniach – wielkich powodziach, które pustoszyły te tereny, zalewając tysiące hektarów żyznych ziem. Wystawa prezentuje m. in. grafiki i fotografie ukazujące skutki kataklizmów, a także unikatowy zabytek – najstarszy kamień wysokiej wody znaleziony dotychczas na terenie Polski. Wraz z oryginalnym wyposażeniem strażnicy wałowej, modelem lodołamacza i narzędziami do walki z lodem ekspozycja przybliża codzienność ludzi żyjących w cieniu żywiołu.
Historia zmian w ujściu Wisły to przede wszystkim czas przełomowych projektów, które na zawsze wpłynęły na krajobraz delty. Podążając szlakiem przekształceń zapisanych na historycznych mapach, poznajemy dzieła inżynierów, którzy jako pierwsi opracowali kompleksową przebudowę delty Wisły. Ich wizje zakładały m. in. prostowanie koryta, budowę ostróg, tam i śluz, a także zamykanie niektórych odnóg rzeki. Kulminacją tych działań było stworzenie Przekopu Wisły – sztucznego kanału, który od 1895 r. odprowadza wody rzeki najkrótszą drogą do Bałtyku. Była to największa i najbardziej radykalna ingerencja człowieka na obszarze ujścia Wisły.
Ekspozycja jest opowieścią o zmaganiach z naturą, ale też o współpracy człowieka z przyrodą. Ukazuje, jak dzięki determinacji, wiedzy i technologii udało się ujarzmić rzekę, która przez wieki była źródłem zagrożenia; jak inżynieria wodna pozwoliła mieszkańcom Żuław wreszcie… spać spokojnie. Ale czy na zawsze? Integralną częścią wystawy jest współczesny punkt widzenia na regulację rzek – do niemal końca ubiegłego stulecia postrzeganej jako przejaw postępu i nowoczesności, dziś będącej przedmiotem licznych kontrowersji i dyskusji. Muzeum tym samym zaprasza do zagłębienia się w nurt historii i teraźniejszości Wisły oraz wspólnej refleksji nad jej przyszłością.
Na wystawie prezentowane są eksponaty, dokumenty, fotografie i utwory audiowizualne ze zbiorów: Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku, Muzeum Żuławskiego w Nowym Dworze Gdańskim, Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tczewie, Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie, Muzeum Archeologiczno – Historycznego w Elblągu, Biblioteki Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk oraz Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych.
Wystawa powstała dzięki zaangażowaniu następujących osób:
- Ewa Sidor, Gabriela Chrzanowiecka, Jadwiga Klim – kuratorki
- dr Marcin Westphal – nadzór merytoryczny
- Hanna Borkowska – projekt wystawy, koordynacja i realizacja
- Barbara Wojczuk-Krystek – projekt graficzny
- Patryk Herdzik – współkoordynacja, produkcja i montaż filmów, realizacja techniczna
- Karol Treder – film z drona
- Piotr Dziewanowski – mural
- Jacek Sadowski – wsparcie organizacyjne i techniczne
- Bartłomiej Garba – wsparcie organizacyjne, realizacja techniczna
- Monika Golenko – wsparcie organizacyjne
- Brygida Sonnack, Natalia Tomasik – wypożyczenia zabytków
- Lucyna Szczypior, Izabela Łangowska – konserwacja zabytków
- Anna Ciemińska – korekta tekstów
- Bernadeta Galus – fotografie map
- Marek Parczyński, Mirosław Taratuta, Ałła Ostra – przygotowanie makiet i modeli
- Wiesław Sowiński, Marek Jaroszewski, Jan Kosior, Serhij Sawczuk, Robert Pęda, Arkadiusz Szklar, Tadeusz Cilka, Stanisław Mróz – realizacja techniczna
- Zofia Jędraszewska, Joanna Lewandowska, Katarzyna Romanek, Monika Di – Giusto, Ewa Olstowska, Edyta Romanek – przygotowanie sali ekspozycyjnej